Türkiye'de kademeli emeklilik tartışması, yalnızca belirli bir sigortalı grubunun erken emeklilik talebi olarak değerlendirilmemelidir. Konunun merkezinde, EYT düzenlemesi sonrasında ortaya çıkan hakkaniyet sorunu ile sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği arasındaki denge bulunmaktadır.
EYT düzenlemesiyle 8 Eylül 1999 öncesinde sigortalı olanların emekliliğinde yaş şartı kaldırıldı. Ancak 9 Eylül 1999 ve sonrasında sigortalı olanlar yaş koşuluna tabi kalmaya devam etti. Böylece sigorta başlangıç tarihleri arasında çok küçük fark bulunan, hatta çalışma süreleri ve prim ödeme geçmişleri birbirine benzeyen insanlar arasında emeklilik hakkına erişim bakımından önemli farklılıklar ortaya çıktı.
EYT ile geçmişte oluşan mağduriyetin bir bölümü giderilirken, düzenlemenin dışında kalan kesimler açısından yeni bir hakkaniyet tartışması doğdu. Bu nedenle kademeli emeklilik talebini yalnızca erken emeklilik beklentisi olarak değil, ortaya çıkan farklılığın makul ve ölçülü biçimde telafi edilmesi arayışı olarak değerlendirmek gerekir.
Ancak sosyal adalet arayışı ekonomik gerçeklerden bağımsız yürütülemez. Kademeli emekliliğin kamu maliyesine ve SGK'nın finansman dengesine etkisi mutlaka hesaplanmalıdır.
SGK'nın 2025 yılı verilerine göre yaklaşık 26,33 milyon aktif sigortalı bulunurken, 17,02 milyon kişi pasif sigortalı kapsamındadır. Yaşlılık aylığı alanların sayısı yaklaşık 12,25 milyon kişidir. Aylık veya gelir alan 16,20 milyon dosya üzerinden hesaplanan aktif/pasif oranı ise 1,62'dir. Bu tablo, sistemin finansmanında çalışan nüfusun ve prim gelirlerinin önemini ortaya koymaktadır.
Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır; sosyal güvenlik sisteminin finansman sorunu yalnızca emekli sayısının artışından kaynaklanmamaktadır. Sistemin gelir tarafı da en az giderleri kadar önemlidir. Düşük ücretler prim matrahlarını sınırlandırırken kayıt dışı istihdam, işsizlik ve düşük verimlilik prim gelirlerinin büyümesini engellemektedir.
Dolayısıyla sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği, yalnızca emeklilik yaşı ve aylık bağlama koşullarıyla değil, ekonominin istihdam ve üretim kapasitesiyle de ilişkilidir.
Peki, hem EYT sonrasında ortaya çıkan hakkaniyet sorunu nasıl giderilebilir hem de sosyal güvenlik sisteminin mali dengesi nasıl korunabilir?
Bunun için öncelikle sigorta başlangıç tarihini, prim gün sayısını ve çalışma süresini birlikte değerlendiren aşamalı bir geçiş modeli oluşturulmalıdır. Özellikle EYT düzenlemesinin hemen dışında kalan, uzun yıllar prim ödemiş ve emeklilik koşulları bakımından önemli farklılıklara maruz kalmış çalışanların durumu öncelikli olarak ele alınmalıdır.
Geçiş modeli oluşturulurken yalnızca yaş kriterine odaklanılmamalıdır. Uzun süre prim ödeyenlerin durumu, kısmi emeklilik seçenekleri, kadınların çalışma hayatındaki kesintileri ve farklı sigortalılık statülerinin özellikleri de değerlendirilmelidir.
Ancak çözüm yalnızca emeklilik koşullarının yeniden düzenlenmesinden ibaret olmamalıdır. Sosyal güvenlik sisteminin gelir kapasitesini artıracak yapısal politikalar da eş zamanlı uygulanmalıdır.
Bunun için çalışanların reel ücretleri yükseltilmeli, prim ödemelerinin gerçek kazançlar üzerinden yapılması sağlanmalı, kayıt dışı istihdamla daha etkin mücadele edilmelidir. Katma değeri yüksek üretim, teknoloji yatırımları ve verimlilik artışı desteklenerek kayıtlı istihdamın ve prim tabanının genişletilmesi hedeflenmelidir. Ayrıca emek üzerindeki vergi ve prim yükü ile vergi sisteminin gelir dağılımına etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Böylece sosyal güvenlik sisteminin finansmanı yalnızca çalışanların daha uzun süre çalışmasına dayandırılmamış, sistemin gelir yaratma kapasitesi de güçlendirilmiş olur.
Bütün bunların sağlıklı biçimde gerçekleştirilebilmesi için bağımsız ve şeffaf bir aktüeryal etki analizine ihtiyaç vardır. Düzenlemeden yararlanacak kişi sayısı, kaç yıl erken emekli olunacağı, bağlanacak aylıkların tutarı, ilave emekli aylığı giderleri, prim gelirlerindeki olası kayıplar ve sağlık harcamalarına etkiler ayrı ayrı hesaplanmalıdır.
Üstelik maliyet hesabında yalnızca ilave emekli aylıkları değil, emeklilik sonrasında çalışmaya devam edecek kişilerin sisteme sağlayacağı katkılar ve kayıtlı istihdam üzerindeki etkiler de dikkate alınmalıdır. Böylece düzenlemenin brüt gideri ile SGK ve kamu bütçesi üzerindeki net etkisi birbirinden ayrılabilir.
Sonuç olarak EYT sonrasında ortaya çıkan hakkaniyet sorununun giderilmesi sosyal devlet anlayışının ve adalet ilkesinin gereğidir.
Türkiye'nin ihtiyacı, emeklilik yaşını tek başına bir maliyet kontrol aracı olarak görmek yerine; çalışanların refahını, kayıtlı istihdamı, ücret düzeyini, üretkenliği, prim tabanını ve kuşaklar arası adaleti birlikte gözeten bütüncül bir sosyal güvenlik reformudur.