Battal Özkapıcı

Battal Özkapıcı

ÜCRET VE EMEKLİ AYLIKLARINDA GEÇMİŞTEKİ KAYIPLARIN TELAFİSİ!

Türkiye'de 2027 yılında çalışanların ücretleri ve emeklilerin aylıkları belirlenirken gündeme gelen enflasyon telafisi, refah payı, seyyanen artış ve prim ödeme süresi ile prime esas kazancı dikkate alan iyileştirmelerin nasıl uygulanacağı büyük önem taşımaktadır.

Ancak bugün yapılacak değerlendirmelerin sağlıklı olabilmesi için önce geride kalan yıllarda ücretlerin ve emekli aylıklarının nasıl değiştiğine, bu değişimlerin enflasyon karşısında ne ifade ettiğine bakmak gerekiyor. Çünkü yalnızca son dönemde yapılan artışları dikkate almak, geçmiş yıllarda yaşanan satın alma gücü kayıplarını görünmez hâle getirebilir.

Özellikle 2019'dan 2026'ya uzanan dönemde Türkiye'de yüksek enflasyon, ücretlerin satın alma gücünü belirleyen en temel unsur oldu. Net asgari ücret 2019 yılında 2.020,90 TL iken 2026 yılında 28.075,50 TL'ye yükseldi. İlk bakışta bu artış oldukça yüksek görünse de nominal artışın tek başına çalışanların refahındaki değişimi göstermediği açıktır.

Önemli olan, ücret artışının aynı dönemde gerçekleşen fiyat artışlarını ne ölçüde karşılayabildiğidir. Özellikle 2021 yılında yıl sonu “resmi” enflasyonu yüzde 36,08'e ulaşırken net asgari ücret artışı yüzde 21,6 düzeyinde kaldı. Bu durum, asgari ücretin bir önceki yıla göre reel olarak yaklaşık yüzde 10,7 gerilemesi anlamına gelmektedir.

2022 ve 2023 yıllarında asgari ücrette yüksek oranlı artışlar yapıldı. Bu artışlar ilgili yılların enflasyonunu aşarak reel bir toparlanma sağladı. Ancak bu toparlanma, önceki yıllarda yaşanan kayıpları da telafi edemedi. 2024'te reel artış sınırlı kalırken 2025'te asgari ücret artışı yıl sonu enflasyonunun biraz altında gerçekleşti.

Grafikte 2019 yılı baz alınarak 2020–2026 döneminde net asgari ücret ve en düşük emekli aylığındaki yıllık artışlar, aynı yılların yıl sonu enflasyonuyla karşılaştırılmış ve reel değişim oranları, nominal artışın enflasyondan arındırılmasıyla hesaplanmıştır. Buna göre; Yüksek nominal ücret artışlarının, her yıl satın alma gücünü korumaya yetmediği, en düşük emekli aylığındaki artışlar bazı yıllarda enflasyonu aşsa da emeklilerin satın alma gücü düzenli ve kesintisiz biçimde korunmadığı, ücret ve emekli aylıklarındaki artışların seyrinin birbirinden farklılaştığı sonuçlarına ulaşılmaktadır.

Ayrıca, en düşük emekli aylığı 2019 yılında 1.000 TL düzeyindeyken 2026 yılının ikinci yarısında 23.552 TL'ye yükseltilmiş olmakla birlikte,  emeklilerin tamamının en düşük aylık üzerinden gelir elde ettiği düşünülmemelidir. En düşük emekli aylığı, sistemdeki bütün emeklilerin gelir düzeyini tek başına açıklamıyor. Ortalama emekli aylığı da bu nedenle ayrıca önem taşımaktadır.

DİSK-AR'ın SGK istatistiklerinden hareketle yaptığı hesaplamaya göre ortalama emekli aylığı 2024 yılında 13.330 TL, 2025 yılının ilk üç ayında ise 17.252 TL olarak hesaplandı. Bu değerler, aynı yıllardaki net asgari ücretle karşılaştırıldığında ortalama emekli aylığının asgari ücretin altında kaldığını gösteriyor.

Değinildiği üzere geçmişteki kayıpların tespitinin yanında; emekli aylıklarının düzeyini belirleyen konulardan bir diğeri de çalışma hayatı boyunca ödenen primlerdir. Prim gün sayısı ve prime esas kazanç, emekli aylığının hesaplanmasında önemli rol oynar. Bu nedenle uzun yıllar çalışmış, daha yüksek kazanç üzerinden prim ödemiş kişilerle daha düşük kazanç üzerinden prim ödeyen kişilerin aylıkları arasındaki farklılıklar da değerlendirilmelidir.

Ancak yüksek enflasyonun yaşandığı dönemlerde yalnızca prim gün sayısına bakmak, çalışma hayatı boyunca ödenen primlerin ekonomik değerini açıklamaya yetmez. Prime esas kazançların yıllar içindeki değişimi ve bu kazançların enflasyon karşısındaki durumu da dikkate alınmalıdır.

Bu çerçevede emekli aylıkları değerlendirilirken hem geçmişte ödenen primlerin niteliği hem de bugün elde edilen aylığın satın alma gücü birlikte ele alınmalıdır. Böylece emeklilik sisteminin farklı çalışma ve kazanç geçmişlerine sahip kişiler bakımından ortaya çıkardığı sonuçlar daha sağlıklı biçimde görülebilir.

2019–2026 dönemine ilişkin veriler dikkate alındığında, çalışanların ücretleri ve emekli aylıklarında nominal olarak önemli artışlar yapıldığını; ancak bu artışların her yıl enflasyon karşısında aynı sonucu doğurmadığını görmekteyiz. Özellikle 2021 yılı, hem çalışanlar hem de emekliler açısından kayıpların belirginleştiği bir dönem oldu.

Bu nedenle bugünkü ücret ve emekli aylığı düzeyleri değerlendirilirken yalnızca son artış oranlarına bakılması yeterli değildir. Geçmiş yıllarda oluşan reel kayıplar, ortalama emekli aylığının asgari ücret karşısındaki konumu ve prim ödeme geçmişinin aylıklara yansıması birlikte değerlendirilmelidir.

Asıl mesele, açıklanan rakamların ne kadar yükseldiğinden çok, çalışanların ve emeklilerin bu gelirlerle ne kadarını karşılayabildiğidir. Geçmiş dönemin ekonomik bilançosu ortaya konulmadan bugünkü gelir düzeyinin çalışanlar ve emekliler açısından ne ifade ettiği tam olarak anlaşılamaz.

Önceki ve Sonraki Yazılar